گرداننده بكند و آن را بشناسد ، اما اين نكته بر عالم مسلّم است كه وجود اين گرداننده خود تركيبى از ماده نيست . » « 1 » و هم او مىگويد : « ماده جز بر طبق قوانين و نظامات خود عملى انجام نمىدهد . ذرات و اتمها تابع قوانين مربوط به قوهء جاذبهء زمين ، فعل و انفعالات شيميايى و تأثيرات هوا و الكتريسيته هستند . ماده از خود قوهء ابتكار ندارد و فقط حيات است كه هر لحظه نقشهاى تازه و موجودات بديع به عرصه ظهور مىآورد . » « 2 » حكما در مبحث « علت و معلول » و يا آنجا كه از امور غريبهء طبيعت بحث مىكنند ( مانند ابن سينا در نمط دهم اشارات ) از آثار و قواى روحى ياد مىكنند . صدرالمتألّهين در مبحث « علت و معلول » اسفار فصلى منعقد كرده به اين عنوان : « در اينكه فكر و تصور گاهى منشأ حدوث امورى مىشوند » . مقصود وى از اين فصل ، حكومت و قاهريت و تأثير فكر و تصور - كه از شؤون حيات است - بر ماده است . در آن فصل قسمتهايى را ذكر مىكند و از آن جمله موضوع تأثير تلقين و توهّم صحت و مرض را در ايجاد صحت و مرض ذكر مىكند . ما براى احتراز از تطويل بيشتر ، از بيان كامل اين مطلب و بسيارى مطالب ديگر كه در اين زمينه است خوددارى مىكنيم « 3 » ؛ همين قدر مىگوييم امروز ديگر براى فكر ذيمقراطيسى قديم كه جهان صرفاً جهان ماشينى است و خلقت جز جمع و تفريق و تأليف و تركيب ذرات چيزى نيست ، جايى نمىماند . تحقيقات دانشمندان غرور ماديين را به كلى زايل كرده است . ديگر كسى نمىتواند مانند دكارت و جمعى ديگر بگويد : « ماده و حركت را به من بدهيد جهان را مىسازم » . تار و پود جهان خيلى بيشتر و رشته‌دارتر از اين است كه ما آن را در ماده و حركت حسى و عرضى ماده محصور كنيم .

--> ( 1 ) راز آفرينش انسان ، ص 149 . ( 2 ) همان مأخذ ، ص 48 . ( 3 ) خوانندگان مىتوانند به كتابهايى كه درباره تلقين و آثار آن نوشته شده ، مخصوصاً به كتاب تداوى روحى تأليف كاظم زاده ايرانشهر مراجعه نمايند .